Znajdują się one w podcieniach głównych bloków placu, w skrajnych plafonach. Jest to dość niefortunne miejsce, brak jest bowiem punktu, z którego można wygodnie oglądać kompozycje. Dlatego dla większości przechodniów istnienie mozaik może okazać się pewnym zaskoczeniem. Tak oryginalne umiejscowienie wynikało z podjętej przez architektów próby uczynienia z placu „salonu pod gołym niebem”, w którym podcienia odgrywały rolę przejścia od otwartego placu do zamkniętej przestrzeni bloku. Ich sklepienia naśladowały wnętrza salonowe poprzez kształt, sposób podświetlenia z ukrytym źródłem światła oraz mozaiki (zastępujące plafonowe malowidła). Eksperyment ten nie powiódł się – mozaiki niemalże unicestwiono, przesuwając główny akcent oprawy artystycznej placu na płaskorzeźby, znacznie mniej udane i banalne w treści. Tymczasem prace zespołu Hanny Żuławskiej mogą stanowić przykład na to, że wybitny twórca, nawet w ramach doktryny socrealizmu, mógł stworzyć dzieło co najmniej interesujące.

Treść mozaik Żuławskiej można odczytać na trzech różnych, wzajemnie uzupełniających się poziomach. Pierwszy, literalnie przedstawiony w tytule kompozycji, to cztery pory roku. Jest to nawiązanie do tradycji, które jak najbardziej mieści się w nurcie realizmu socjalistycznego. Żuławska nie posłużyła się postaciami i motywami z mitologii greckiej, ale dokonała aktualizacji. Za alegorie pór roku służą jej ludzie i wydarzenia z lat pięćdziesiątych. „Zimę” przedstawiają nam amatorzy sportów zimowych z atrybutami: łyżwami, kijkami do nart i hokeja. „Wiosna” ukazana jest poprzez pochód pierwszomajowy. „Lato” obrazują uroczystości dożynkowe. Mozaikę „Jesień” symbolizuje przedstawienie ludzi podejmujących naukę (wrzesień, październik – to miesiące, gdy w szkołach i uczelniach rozpoczyna się nauka).

Drugi program opisuje funkcje placu Konstytucji i całego obszaru Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej. Rzeźby i mozaiki miały bowiem za zadanie w sposób przystępny dla mas ludowych, czyli realistyczny, objaśniać architekturę operującą językiem form abstrakcyjnych, jej „socjalistyczną treść”. Mozaiki „Wiosna” (pochód pierwszomajowy) oraz „Lato” (dożynki) ukazują przeznaczenie placu, który leżąc na południowym końcu szerokiej Marszałkowskiej, specjalnie przebudowanej głównej ulicy Warszawy, miał być widownią pochodów, defilad, masowych uroczystości. Przez kilka lat, po oddaniu do użytku placu Konstytucji 22 lipca 1952 r. rzeczywiście pełnił on taką funkcję. Tu odbyły się pochody Zlotu Młodych Przodowników w 1952 i V Światowego Festiwalu Młodzieży w 1955 roku.

Mozaika „Zima” przedstawia dorosłych i dziecko korzystających z wypoczynku. W pasie wokół tej sceny umiejscowiono podobizny zwierzątek, przywodzące na myśl przedszkolne dekoracje. Mozaika ukazująca rozrywki dla dorosłych i dzieci ilustrowała socjalistyczną troskę o człowieka, którą realizować miała architektura MDM poprzez planowaną infrastrukturę w postaci kin, teatrów, boisk, pływalni, żłobków i przedszkoli.

Mozaika „Jesień” odwołuje się do realiów, które obecnie mogą być trudne w odczytaniu i dlatego wymaga dokładniejszego omówienia. Przedstawia ona scenę szkolną. Do nauczyciela siedzącego przy biurku, przy którym widzimy globus i zwinięte rulony, zwraca się grupa dorosłych. Pierwszy z nich trzyma kartkę papieru, być może klasówkę. W tle znajduje się tablica, zaś po prawej stronie chłopiec - prawdopodobnie z przyrządem gimnastycznym w ręku. Dlaczego w szkole widzimy dorosłych? W latach, gdy zespół Żuławskiej rozpoczynał pracę, setki tysięcy osób uczęszczało na kursy powołane na mocy ustawy o likwidacji analfabetyzmu z 1949 r. Swoją rolę na tym polu odegrała także architektura MDM, której projektanci mocno podkreślali „wychowawczą funkcję”, a więc walkę o nowe socjalistyczne społeczeństwo – bezklasowe, kulturalne i oddane państwu. W osiedlu mieli zamieszkać prości robotnicy, często świeżo przybyli ze wsi, pozbawieni edukacji. Architekci planowali, że MDM „wychowa” lud pod różnymi względami: bogactwo fasad i wnętrz zobowiąże ich do ogłady, natomiast projektowane szkoły, świetlice, biblioteka i sala wystawowa wzbogacą ich wykształcenie.

Wspólne masowe zebrania, wychowawcza rola architektury oraz „socjalistyczna troska o człowieka” były często podkreślanymi funkcjami Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej, które miały świadczyć o przełomie w planowaniu miast, dokonanemu dzięki realizmowi socjalistycznemu. Mozaiki przyjęły zadanie zilustrowania tych funkcji.

Trzeci program mozaik przedstawia ich „ideowe” oblicze, a więc realizuje podstawowe, zdaniem Włodzimierza Włodarczyka, kryterium dzieła socrealistycznego (zobacz bibliografię). Sceny ukazane w plafonach ogólnie charakteryzują zdobycze socjalizmu, korespondując równocześnie z nazwą placu. Cztery mozaiki przekazują nam wizję szczęśliwej Polski Ludowej, w której dobrobyt trwa przez cały rok. Jego cztery pory ilustrować mają nową rzeczywistość, określoną przez konstytucję z 22 lipca 1952 r dającą prawo do pracy („Wiosna”) i wypoczynku („Zima”), nauki („Jesień”), oraz podkreślającą szczególną rolę ludności wiejskiej i „ludowości” w PRL („Lato”). Co prawda zespół Żuławskiej nie mógł wiedzieć, jaka będzie nazwa placu, gdyż o tym zadecydowano niemalże w ostatnim momencie, uchwałą Stołecznej Rady Narodowej z 19 lipca 1952 roku. Wydaje się jednak, że opierając się na ogólnym propagandowym wydźwięku haseł początku lat '50, Żuławska wpisała się także - być może nieco przypadkowo, w ostateczną nazwę placu.

Za szczególnie udaną możemy uznać mozaikę „Wiosna”, symbolizującą pracę, zwłaszcza istotną ideologicznie, gdyż władza w PRL miała należeć do ludu pracującego wsi i miast. Przedstawienie samego aktu fizycznej pracy, który jest w zasadzie dość prozaiczny, nie oddawałoby wielkiego znaczenia, które nadawano wysiłkowi chłopa i robotnika (rzadko pokazywano prace umysłowe). Artyści próbowali obejść ten problem, ukazując robotników w czasie przerwy bądź po wykonaniu zadania. Żuławska wybrała rozwiązanie najbardziej pomysłowe i wypełniające założenia doktryny - zamiast trudu i potu, przedstawiła święto pracy. Nadała jej przez to radosny i wyższy wymiar, niemalże ją uświęcając.

Na koniec należy zastanowić się, czy tak zbudowany program, złożony z trzech poziomów, nie kłócił się z podstawowym założeniem sztuki realizmu socjalistycznego, która miała być prosta i czytelna w odbiorze. Należy jednak pamiętać, że ówcześni ludzie nie tylko lepiej znali realia swoich czasów, ale mieli także do czynienia z codzienną propagandą, prowadzoną w prasie, czy organizowanych bezpośrednich pogadankach, które objaśniały kontekst dzieła Żuławskiej. Mimo, iż mozaiki powstały w okresie socrealizmu, często opisywanego jako doktryna niszcząca osobowość twórcy, trzeba przyznać, że mozaiki zespołu Żuławskiej wykazują pomysłowość w podejściu do tematu. Są równocześnie nadal cenione ze względów artystycznych, choć z powodu braku konserwacji kolory stały się mniej wyraźne, a w wielu miejscach pojawiły się ubytki. Wpisanie zespołu placu Konstytucji na listę zabytków dałoby szansę na uratowanie tych unikatowych dzieł.

Powyższy artykuł autorstwa Krzysztofa Mordyńskiego ukazał się także na łamach czasopisma "Spotkania z Zabytkami", 2008, nr 2, s. 8-10.