Obrona Warszawy we wrześniu 1939 i okupacja

(1.IX.1939-31.VII.1944)

Strona Główna » Kalendarium » Obrona Warszawy we wrześniu 1939 i okupacja▼

  Opracowanie epoki 

1.IX-28.IX.1939 | 29.IX-31.XII.1939 | 1940 | 1941 | 1942 | 1943 | 1.I-31.VII.1944

Najnowsze daty▼
Wrzesień - obrona Warszawy


1.IX-28.IX.1939
  1.IX.1939:
 Warszawa: O świcie pierwsze bomby niemieckie spadają na przedmieścia Warszawy - na osiedle na Kole i Rakowcu oraz lotnisko Okęcie. W ciągu dnia zostaje dwukrotnie ogłoszony alarm lotniczy. Na ulicach spokój, dominują nastroje optymistyczne, teatry i kina działają bez przeszkód. Podczas bombardowania ginie por. Roman Wasilewski - dziennikarz "Gońca Warszawskiego", "Wieczoru Warszawskiego" i "Żołnierza Polskiego".
Polska i świat: Niemcy atakują Polskę. O godzinie 4.34 pierwsze bomby spadają na linię kolejową w Tczewie, zaś sześć minut później na Wieluń. Od 4.45 Polacy bronią polskiej składnicy wojskowej na Westerplatte. Pod Mokrą Wołyńska Brygada Kawalerii niszczy ok. 70 niemieckich czołgów i pojazdów pancernych. Po południu Prezydent Rzeczypospolitej Ignacy Mościcki wydaje odezwę do Narodu, Sztab Naczelnego Wodza podaje oficjalny komunikat, a premier Felicjan Sławoj-Składkowski ogłasza za zezwoleniem Prezydenta RP, stan wojenny.
Cytat dnia: Stefan Radliński - mieszkaniec Warszawy, 1 września 1939, Warszawa:
"Obudził nas w piątek o świcie warkot silników samolotowych, lecących od strony zachodniej, od Babic (...) przypominający mruczenie kota, wreszcie oderwanie się dwóch bomb lotniczych (...) Wojna rozpoczęta!"
  2.IX.1939
 Warszawa: O świcie, w południe i popołudniu naloty niemieckie. Poranne alarmy trwały od 5.50 do 6.30 i od 7.50 do 8.15. Odbywa się nadzwyczajne posiedzenie Sejmu i Senatu - ostatnia sesja parlamentu II Rzeczypospolitej. Trwa zabezpieczanie wystaw sklepowych workami z piaskiem i zaklejanie szyb paskami papieru. Służba OPL rozgania z bram i podwórek ciekawskich gapiów. Prasa ogłasza komunikat Komisariatu m.st. Warszawy o uruchomieniu pociągów podmiejskich w celu ułatwienia wyjazdu z Warszawy. Wieczorem w teatrzyku "Ali Baba" przy ul. Karowej 18 odbywa sie premiera rewii satyry politycznej "Pakty i fakty" pióra M. Hemara, J. Tuwima, A. Własta i J. Jurandota, w reżyserii Kazimierza Krukowskiego.
Polska i świat: Trwa tzw. bitwa graniczna. Na Pomorzu oddziały Grupy Armii Nord nacierają wzdłuż linii Chojnice-Tczew. Stawiająca opór nieprzyjacielowi Armia "Pomorze" zostaje rozbita i okrążona. Westerplatte walczy. Armie polskie cofają się na wszystkich liniach frontu. Do stworzonego niemieckiego obozu koncentracyjnego w Sztutowie (Stutthof), trafiają pierwsi więźniowie - mieszkańcy, przyłączonego poprzedniego dnia do Rzeszy, Gdańska. Blisko 250 osób.
Cytat dnia: Prezes Rady Ministrów RP Felicjan Słąwoj-Składkowski, posiedzenie Zgromadzenia Narodowego w Sejmie, 2 września 1939, Warszawa:
"Zostaliśmy zaatakowani, więc walczymy (...) Oświadczam Wysokiej Izbie, że rząd staje do dyspozycji Naczelnego Wodza (...) Wojnę tę wygramy, bo na wezwanie Pana Prezydenta pójdziemy do walki wszyscy - ramię przy ramieniu."
  3.IX.1939:
Warszawa: Od rana naloty niemieckie nad miastem. Zniszczeniu ulega część cmentarza powązkowskiego, wiele ofiar w podwarszawskich miejscowościach. Minister spraw wojskowych gen. dyw. Tadeusz Kasprzycki poleca komendantowi głównemu Straży Granicznej Walerianowi Czumie zorganizowanie obrony Warszawy, przed ewentualnym zagrożeniem od południa. Nie podano tego do wiadomości publicznej. Pogotowie harcerek melduje gotowość Prezydentowi Starzyńskiemu i obejmuje służbę telefoniczną przy ul. Zielnej i Nowogrodzkiej. Dziewczęta pełnią także patrole sanitarno-żywnościowe na skrzyżowaniach głównych ulic. W południe rozchodzi się wiadomość o przystąpieniu do wojny Francji i Wielkiej Brytanii. Ludność Stolicy manifestuje swoją radość, gromadząc się zaledwie kilka minut po komunikacie Polskiego Radia, przed ambasadą Wielkiej Brytanii przy ul. Nowy Świat i przed ambasadą Francji przy ul. Franscati. Radio wzywa do rozejścia się w obawie przed nalotami. Teatry i kina w dalszym ciągu czynne.
Polska i świat: Zarządza się dodatkową mobilizację, powołując osoby z białymi kartami mobilizacyjnymi z czerwonym pasem. W Bydgoszczy dochodzi do krwawych starć między polską a niemiecką ludnością miasta. Oddziałom Wojska Polskiego, przy współudziale straży obywatelskiej, udaje się zdławić dywersję. Armie "Pomorze" i "Modlin" zmuszone zostają do odwrotu, wojska niemieckie zajmują Częstochowę.
Cytat dnia: Stanisław Bukowski - mieszkaniec Warszawy, 3 września 1939, Warszawa:
"Jest alarm, ale nikt się nie chowa, tylko patrzą, czy widać jakiś samolot. Ja nic nie widzę, choć słyszę dalekie detonacje. Nagle kilka krótkich serii z karabinu maszynowego, gdzieś bardzo blisko. Z Piusa [dzisiaj ulica Piękna - red.] wyjeżdża mały wojskowy samochód otwarty, z ustawionym karabinem maszynowym wycelowanym w niebo. To oni strzelali do samolotu. Za samochodem biegnie sporo ludzi, krzycząc: 'Zestrzelili niemiecki samolot, zestrzelili Niemców, samolot spadł na Powiśle! Niech żyją nasi żołnierze!'. Samochód skręca w Marszałkowską w kierunku Koszykowej (...)"
  4.IX.1939:
Warszawa: Do Warszawy napływają ranni i uciekinierzy z Wielkopolski, spod Częstochowy i Łodzi. Silne naloty bombowców na Pragę, Grochów, Okęcie i Wolę, powodują poważne zniszczenia i ofiary w ludziach. Postępuje organizowanie obrony Warszawy, docierają niepomyślne wiadomości z frontu. Zapada decyzja o częściowej ewakuacji rządu do Lublina - agend Ministerstwa Spraw Zagranicznych z częścią korpusu dyplomatycznego oraz Ministerstwa Spraw Wojskowych.
Polska i świat: Wojska nieprzyjacielskie zajmują Katowice. W Paryżu polski ambasador Juliusz Łukasiewicz i francuski minister spraw zagranicznych Georges Bonnet, podpisują protokół umożliwiający wejście w życie wcześniejszych porozumień wojskowych, zobowiązujących Francję do generalnej ofensywy przeciw III Rzeszy.
Cytat dnia: "Express Poranny" - fragment relacji, 4 września 1939, Warszawa:
"Żywiołową manifestacją przyjęła stolica Polski wiadomość o wypowiedzeniu wojny Niemcom przez Anglię i zapowiedź o spodziewanym lada chwila przystąpieniu do wojny przez Francję. Zaledwie przebrzmiał wczoraj w południe w głośnikach głos speakera Polskiego Radia, niosący całej Polsce tę radosną wieść, fala ludzka — jakby na komendę, poczęła płynąć zewsząd w stronę starego pałacyku na Nowym Świecie, stanowiącego siedzibę ambasady Wielkiej Brytanii. W ciągu dosłownie kilku minut cały Nowy Świat oraz sąsiednia ul. Smolna i Aleje Jerozolimskie, wypełniło morze głów ludzkich."
  5.IX.1939:
Warszawa: Silny nalot niemiecki na Dworzec Wschodni przepełniony uciekinierami, pochłania wielkie straty w ludziach. Do Warszawy napływają kolejne transporty uchodźców z zachodnich województw. Prasa i radio ostrzega przed dywersją, do mieszkańców przemawia Prezydent Warszawy Stefan Starzyński. W katedrze św. Jana o godz. 9:30 prymas Polski kard. August Hlond odprawia mszę św. za pomyślność Polski i oręża polskiego. W nabożeństwie biorą udział przedstawiciele Sejmu i Senatu, premier gen. dyw. Felicjan Sławoj-Składkowski. Michał Grażyński - minister propagandy, oświadcza na konferencji prasowej o ewakuacji z Warszawy urzędów państwowych. Wieczorem wyjeżdża ze Stolicy Prezydent RP Ignacy Mościcki, kierując się w stronę Lubartowa.
Polska i świat: Niemcy zajmują Bory Tucholskie, resztki Armii "Pomorze" wycofuje się. Prusy Wschodnie uzyskują bezpośrednią łączność z Rzeszą. Armia "Poznań", dysponująca jeszcze znaczną siłą obojową, cofa się ku wschodowi. Koło wsi Kręgi Stare koło Wyszkowa ginie śmiercią lotnika, zastępca dowódcy 112. eskadry myśliwskiej w składzie broniącej Warszawy Brygady Pościgowej, Stefan Okrzeja - brat słynnego członka Organizacji Bojowej PPS Stefana Okrzei, straconego na stokach Cytadeli 21.VII.1907. Następuje przegrupowanie OPL i przesunięcie wielu jednostek w kierunku Lwowa, Lublina i Brześcia.
Cytat dnia: Z odezwy Prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego do mieszkańców miasta, "Kurier Poranny", 5 września 1939, Warszawa:
"W dniu wczorajszym w skutek nalotu bombowego ucierpiał szereg rodzin, wiele domów zniszczono. Władze miejskie (...) przystąpiły do likwidacji skutków nalotu. (...) Musimy utrzymać wspólny spokój ducha, możliwy spokój pracy i ład."
  6.IX.1939:
 Warszawa: Wobec pierwszych przejawów dezorientacji i chaosu w mieście, spowodowanej wyjazdem z Warszawy części administracji państwowej, Prezydent Stefan Starzyński zarządza utworzenie Straży Obywatelskiej, której dowódcą mianuje mjr. rez. Janusza Regulskiego. Jednocześnie ogłasza się pobór ochotników do tej formacji. Przez most Poniatowskiego i Kierbedzia ciągną na wschód sznury uchodźców. Wieczorem na rozkaz Naczelnego Dowództwa Lotnictwa Warszawę opuszcza zasłużona Brygada Pościgowa. W ciągu sześciu dni zestrzeliła w obronie Warszawy 43 samoloty niemieckie, 9 prawdopodobnie, uszkodziła 20 maszyn, tracąc 38 własnych, tj. 70% stanu posiadania. Po godz. 20.00 radio nadaje oświadczenie premiera Felicjana Sławoja-Składkowskiego:
"Z powodu niebezpieczeństwa zagrażającego stolicy rząd zmuszony jest opuścić Warszawę z niezłomnym postanowieniem powrotu do niej po wygranej wojnie."
Polska i świat: Do Krakowa wkraczają oddziały niemieckie, Armia "Kraków" wycofuje się do linii rzek Nidy i Dunajca. W rejonie Piotrkowa Trybunalskiego i Tomaszowa Mazowieckiego Armia "Prusy" doznaje licznych strat i rozpoczyna ewakuację na prawy brzeg Wisły. Polska linia obrony między Częstochową, a Warszawą załamuje się. W efekcie znaczne siły Wehrmachtu zaczynają marsz ku Stolicy.
Cytat dnia: Z dziennika Prezesa rady Ministrów Felicjana Sławoj-Składkowskiego:
"A może utrzymamy się w Warszawie i nie będzie trzeba uciekać? Spokój panował do godziny 22.00, gdy wezwany zostałem do Marszałka Śmigłego. Marszałek oznajmia, iż czołgi niemieckie są już pod Grójcem i dochodzą do stacji radiowej w Raszynie. Są wiec o kilkanaście kilometrów od Warszawy. (...) Tymczasem w takich warunkach w Warszawie nie można ani spokojnie rządzić krajem, ani dowodzić wojskiem."
  7.IX.1939:
Warszawa: Na murach Stolicy pojawia się pierwsza odezwa Dowódcy Obrony Warszawy gen. Waleriana Czumy. Panicznym nastrojom i chaotycznej ewakuacji mieszkańców przeciwstawiają się komunikaty i odezwy do ludności, prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego, wiceprezydenta i komendanta OPL m.st. Warszawy Juliana Kulskiego i komendanta głównego Straży Obywatelskiej Janusza Regulskiego. Do Straży Obywatelskiej napływają tłumy ochotników, sklepy w większości zamknięte, w gmachu Resursy Kupieckiej (ul. Senatorska 38/40) rozpoczyna działalność Szpital Maltański. Od godz. 9.00 regularne audycje na fali średniej nadaje rozgłośnia Warszawa II, uruchomiona z wieloma trudnościami przez pracowników Polskiego Radia.
Polska i świat: O godzinie 10.15 kapituluje polska składnica wojskowa na Westerplatte, do niewoli niemieckiej przechodzi 167 Polaków. W Moskwie Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych (Kominform) odmawia - wbrew stanowisku europejskich partii komunistycznych, udzielenia poparcia "faszystowskiej Polsce odrzucającej pomoc ZSRR i uciskającej inne narody". Armia Czerwona rozpoczyna przygotowania do ataku na Polskę, oddziały frontowe zmierzają ku granicy.
Cytat dnia: Z odezwy Dowódcy Obrony Warszawy gen. bryg. Waleriana Czumy, 7 września 1939, Warszawa:
"Obywatele stolicy! Działania bojowe mogą przenieść się pod mury Warszawy (...) Obywatele! Warszawę trzeba bronić! Pomożecie tej akcji, powracając natychmiast do normalnych zajęć i wykonując wszystkie zlecenia (...)"
  8.IX.1939:
 Warszawa: W Sztabie Generalnym WP zapada decyzja obrony Warszawy. Gen. Juliusz Rómmel obejmuje dowództwo nad wojskami w rejonie Stolicy - tworzącą się Armią "Warszawa". Prezydent Stefan Starzyński zostaje Komisarzem Cywilnym przy Dowództwie Obrony Warszawy. Tego dnia przemawia przez radio do mieszkańców Stolicy, nawołując o powrót do normalnej pracy i trybu życia. Funkcję prezydenta miasta obejmuje wiceprezydent Jan Pohoski. Apele Dowództwa Obrony i Komisarza Cywilnego spotykają się z powszechnym entuzjazmem. Przed południem do Warszawy przybywa gen. Rómmel - dowódca tworzącej się Armii "Warszawa". Na przedmieściach dochodzi do starcia polskich czołgów z niemieckimi. Hitlerowskie radio podaje fałszywe informacje o zajęciu przez Wehrmacht Warszawy. Od godz. 17.00 po raz pierwszy Warszawę ostrzeliwuje artyleria polowa. Pożary w rejonie Siennej, Sosnowej, Złotej i Śliskiej. Ostrzał artyleryjski kontynuowany jest także w nocy.
Polska i świat: W Gdańsku 28 obrońców Poczty Polskiej zostaje skazanych na śmierć. W Ciepielowie niemiecki 15 zmotoryzowany pułk piechoty dokonuje mordu na 300 polskich jeńcach wojennych.
Cytat dnia: Z odezwy Dowódcy Obrony Warszawy gen. bryg. Waleriana Czumy, 8 września 1939, Warszawa:
"Żołnierze! Objęliśmy pozycję, z której nie ma zejścia. Na tej pozycji może wróg usłyszeć tylko jedną naszą odpowiedź: 'Dość! Ani kroku dalej!' A nam wolno złożyć tylko jeden meldunek: 'Rozkaz Naczelnego Wodza zostanie spełniony."
9.IX.1939:
 Warszawa: W godzinach porannych rozpoczyna się nabór do robotniczych formacji obrony Warszawy. W związku z wielkim napływem chętnych, pierwsza kompania sformowana zostaje o godz. 9.00. Od 7.00 4. Dywizja Pancerna naciera na Ochotę. Atak poprzedzony ostrzałem artyleryjskim zostaje odparty przez 41. pułk piechoty Strzelców Suwalskich i baterię 29. pułku artylerii lekkiej. Pojedyncze czołgi niemieckie przedostają się na ulicę Grójecką przy Sękocińskiej i Nieborowskiej, gdzie zostają zniszczone. O godz. 9.30 na ul. Wolskiej broni z powodzeniem miejskich rogatek 40. pułk piechoty "Dzieci Lwowskich" i bateria 41. dywizjonu artylerii lekkiej. Straty niemieckie wynoszą 50% strat. Dowodzenie nad przedmościem zachodnim obejmuje decyzją gen. Waleriana Czumy, płk dypl. Marian Porwit, zaś przedmoście praskie obejmuje płk Julian Jankowski. Dziewiątego dnia wojny pożary trawią zabudowę placu Kazimierza Wielkiego, Pragę oraz teatr letni w Ogrodzie Saskim, co wywołuje humorystyczne komentarze: "Należało się to od dawna tej drewnianej budzie." Za pośrednictwem fali Warszawa II Polskie Radio nadaje komunikat Komisarza Cywilnego mjr. Stefana Starzyńskiego.
Polska i świat: Niemcy zajmują Poznań, w Bydgoszczy dokonują egzekucji polskich obrońców miasta. Dochodzi do największej bitwy wojny obronnej 1939 r. - o godz. 17.00 nad Bzurą, wycofujące się Armie "Poznań" i "Pomorze" atakują skrzydło niemieckiej 8 Armii. W związku z polskim natarciem oddziały niemieckie, zmierzające ku Warszawie, wycofują się na zachód. Polskie Radio nadaje na falach Warszawy II,  Lwowa, Wilna i Baranowicz. Rozgłośnie w Krakowie, Poznaniu, Katowicach i Łodzi są już w rękach nieprzyjaciela. W Paryżu podpisany zostaje polsko-francuski układ dot. formowania polskich sił zbrojnych we Francji.
Cytat dnia: Komisarz Cywilny mjr. Stefan Starzyński, w apelu radiowym do mieszkańców Warszawy, 9 września 1939:
"Przeżyliśmy noc wojenną. Barbarzyńskimi metodami Niemcy usiłują zniszczyć i spalić stolicę, wyniszczyć ludność cywilną. Walka może trwać dłużej. Choć zginąć może wielu w walce, Warszawa pozostanie wielkim miastem. Milion trzysta tysięcy pozostanie. Musimy pracować. Miasto musi mieć wygląd normalny. Wszyscy powinni stanąć do usuwania śladów zniszczeń. Do sprzątania szkła i brudu z ulic."
  10.IX.1939:
Warszawa: Silne bombardowania niemieckie już od godziny 5.30. Tego dnia w siedemnastu nalotach bierze udział 70 bombowców, obrona przeciwlotnicza strąca 5 maszyn. Popołudniowy nalot wznieca wiele pożarów - płoną domy przy Krakowskim Przedmieściu, Królewskiej, placu Piłsudskiego. Samoloty niemieckie zrzucają ulotki wzywające do poddania się - ludność ich nie podnosi, żołnierze na pozycjach używają jako papieru higienicznego. Na podwórkach, w parkach i skwerach przybywa tymczasowych cmentarzysk - mogił ofiar bombardowań. Tego dnia Komisarz Cywilny mjr. Stefan Starzyński przemawia kilkakrotnie nawołując do normalnej pracy - szczególnie w instytucjach publicznych, żąda od ludności utrzymania porządku i czystości. Warszawiacy słuchają z otuchą. Przed sklepami zaczynają ustawiać się kolejki, ponownie kursują tramwaje, gazety ukazują się regularnie pomimo zdekompletowania w redakcjach i drukarniach.
Polska i świat: Dogasają trwające od dwóch dni, zaciekłe walki pod Wizną. Niemieckie natarcie z Prus powstrzymywały siły Armii "Modlin" oraz Grupy Operacyjnej "Narew".
Cytat dnia: Komisarz Cywilny mjr. Stefan Starzyński, w apelu radiowym do mieszkańców Warszawy, 10 września 1939:
"Ucieszyłem się, gdy idąc do Radio około godziny 10 ulicą widziałem sklepy otwarte. To wszystko świadczy o instynkcie społecznym. I to nas odróżnia od innych, to musi nam zapewnić zwycięstwo. Chociaż wróg szkód nam narobił, chociaż są zgliszcza, to jednak Warszawa i Polska wyjdzie z tej walki z honorem."
  11.IX.1939:
Warszawa: Artyleria niemiecka ostrzeliwuje po raz pierwszy Śródmieście, naloty nieco mniejsze niż w dniu poprzednim - popołudniu artyleria przeciwlotnicza zestrzela nad centrum miasta dwa bombowce. Jeden z nich spada w okolicach alei Na Skarpie. Bomby uszkadzają Belweder. Stołeczny Komitet Samopomocy Społecznej (ul. Świętokrzyska 25) sprawuje opiekę nad tysiącami ewakuowanych, uchodźców, pogorzelców, nad sierotami i zagubionymi dziećmi. Komisarz Cywilny przy Dowództwie Obrony Warszawy mjr. Stefan Starzyński ogłasza pobór ochotniczy do Batalionów Pracy. [ posłuchaj przemówienia radiowego ♫ ]Jako swego przedstawiciela na Pradze mianuje Bronisława Chajęckiego - "ażeby wszystkie sprawy tej dzielnicy mogły być natychmiast załatwiane". Codzienne audycje Prezydenta Starzyńskiego i rzeczowe komentarze ppłk. Lipińskiego trafiają do serc warszawiaków. Tego dnia miasto żyje niezwykłą historią z broniącej się Ochoty. Niemiecki samochód ciężarowy podjechał do polskiej barykady i zaskoczony widokiem uzbrojonych polskich żołnierzy pozwolił się rozbroić. Konwój otrzymał z Radomia rozkaz dostarczenia do Warszawy akumulatorów. Niemcom nie przyszło do głowy, że informacje hitlerowskiego radia o kapitulacji Warszawy to kłamstwo. Jeszcze będąc w niewoli, Niemcy nie mogli uwierzyć, że Warszawa - otwarte miasto, opiera się armii hitlerowskiej.
Polska i świat: Oddziały niemieckie opanowują Władysławowo, odcinając od lądu Hel i broniącą półwyspu załogę.
Cytat dnia: Józef Małgorzewski - dziennikarz Polskiego Radia, w audycji dementującej niemieckie kłamstwa o zdobyciu Warszawy, 11 września 1939, Warszawa:
"Warszawa z bezprzykładnym bohaterstwem i pogardą śmierci odpiera zwycięsko wszystkie ataki wroga. Nękana ciągłymi nalotami (...) mimo ogromnych strat, Warszawa walczy i walczyć będzie aż do zwycięstwa."
  12.IX.1939:
Warszawa: O godz. 9.00 w kościele św. Krzyża odbyło się nabożeństwo za poległych obrońców Westerplatte. O godz. 10.30 Stefan Starzyński zawiadamia przez radio, że gen. Walerian Czuma zezwolił mu na utworzenie zbrojnego Batalionu Obrońców Warszawy w sile 600 ludzi. Wzywa ochotników na godz. 11.00 przed pałac Mostowskich. [ posłuchaj wezwania radiowego ♫ ] W ciągu kilkunastu minut stawiło się kilka tysięcy ochotników. Artyleria niemiecka ostrzeliwuje miasto. Radio i prasa nawołują do nie lekceważenia niebezpieczeństwa nalotów i ognia artyleryjskiego - pomimo ostrzału warszawiacy stoją w kilometrowych kolejkach po żywność i wodę. Trudności z aprowizacją coraz większe. Zgodnie z rozporządzeniem Prezydenta Starzyńskiego - sklepy otwarte, apteki zaś czynne całą dobę. W cukierniach można jeszcze dostać pół czarnej i słodkie pieczywo ale tylko na miejscu, nie na wynos. Na ulicach Śródmieścia panuje wielki ruch pieszy, do Warszawy powracają uciekinierzy sprzed kilku dni, przedzierając się z narażeniem życia przez pierścień wojsk niemieckich. Stefan Starzyński ogłasza zakaz przebywania cywilów na ulicach w godz. 19.00-4.00 oraz wprowadza cenzurę prewencyjną druków i wszelkich materiałów, przeznaczonych do rozpowszechniania. Gazeta "Polska Zbrojna" publikuje artykuł pt. "Warszawa chce zasłużyć na krzyż Virtuti Militari".
Polska i świat: Oddziały niemieckie docierają do Lwowa i rozpoczynają oblężenie miasta. Polską obroną dowodzi gen. Władysław Langer. Niemcy przechodzą do natarcia nad Bzurą i przejmują inicjatywę w toczącej się bitwie.
Cytat dnia: Z przemówienia radiowego Prezydenta Stefana Starzyńskiego do mieszkańców Warszawy, 12 września 1939, Warszawa:
"Obywatele, wzywam sześciuset młodych ludzi, którzy chcą niezwłocznie wziąć karabin w rękę i bić się na śmierć, do upadłego! Chcę sześciuset młodych, odważnych ludzi, zdecydowanych umrzeć za Warszawę i za ojczyznę."   
  13.IX.1939:
Warszawa: Po dwudniowej przerwie wzmagają się bombardowania niemieckie. Od godz. 17.00 około 50 samolotów nieprzyjacielskich zrzuca bomby w ścisłym centrum miasta i dzielnicy północnej, wybierając umyślnie duże skupiska ludności cywilnej. Płoną zamieszkałe przez ludność żydowską domy przy ul. Żelaznej, Miedzianej, Srebrnej, Złotej, Siennej, Śliskiej, Pańskiej i wielkie kamienice przy Twardej. Bomby spadają na cyrk przy ul. Okólnik, w którym zgromadziło się około tysiąc ludzi. Szpital Czerwonego Krzyża przenosi się z ul. Smolnej 6 do zabudowań Uniwersytetu Warszawskiego. Dzienniki podają informacje o uszkodzeniu Arsenału przy Długiej, w radio przemawia Prezydent Starzyński - kierując słowa pochwały do robotników i pracowników miejskich, służby radiowej i prasowej, robotników i ludności Woli, która wykazała się wielką odwagą, ratując z płonących elewatorów zbożowych większość zapasów. "Express Poranny" publikuje reportaż pt. "Dzieci przynoszą zaszczyt dzielnej Warszawie". Komendant miasta ppłk dypl. Lucjan Ruszczewski ogłasza komunikat urzędowy, w którym informuje o wykonaniu wyroków śmierci wydanych 12 września przez sąd polowy na obszar m.st. Warszawy na czterech obywatelach, którzy dopuścili się dezercji, szpiegostwa i rabunku.
Polska i świat: W Brześciu zapada decyzja o ewakuacji władz państwowych do Kut, zaś dowództwo Wojska Polskiego do Kołomyi. Rozpoczynają się pierwsze ewakuacje sprzętu i ludzi na terytorium Rumunii. Wywiezione zostają polskie rezerwy złota. Armia Czerwona osiąga pozycje wyjściowe do ataku na Polskę.
Cytat dnia: Z komunikatu komendanta miasta ppłk dypl. Lucjana Ruszczewskiego, o wykonaniu wyroków śmierci, 13 września 1939, Warszawa:
"Wszystkie wyżej ogłoszone wyroki zostały zatwierdzone i wykonane 13 września 1939 r. o świcie".  
  14.IX.1939:
Warszawa: W nocy na przedmieściach miasta dochodzi do starć z Niemcami, którzy ponoszą duże straty i wycofują się. Wywołuje to entuzjazm ludności. Komunikat Oberkommando der Wehrmacht stwierdza: "Pierścień wokół polskiej stolicy zamknięty został wczoraj także od strony wschodniej." Polskie Radio Wilno, słyszane w Warszawie, podaje informacje o przebijających się do Stolicy, resztkach Armii "Poznań". Polacy walczą z pierścieniem niemieckim wokół Warszawy. W szpitalach przybywa rannych, Straż Obywatelska werbuje w swe szeregi kobiety, trwa nabór do Robotniczych Batalionów Obrony Warszawy. Ogień artyleryjski uszkadza Prudential i zabudowania przy ul. Franciszkańskiej. Dzięki wezwaniom Stefana Starzyńskiego, warszawiacy dbają o czystość na ulicach, skwerach i w podwórkach. W mieście panuje względny porządek. Tego dnia kształtuje się organizacja obrony Warszawy. Miasto podzielono na dwa odcinki - "Warszawa-Zachód" pod dowództwem płk. dypl. Mariana Porwita oraz "Warszawa-Wschód" pod dowództwem gen. bryg. Juliusza Zulaufa. Odcinki podzielono na pododcinki, a następnie na rejony.
Polska i świat: Siły niemieckie wkraczają do niebronionej już Gdyni. Docierają pod Brześć, po wcześniejszym przełamaniu oporu Armii "Modlin" i Samodzielnej Grupy Operacyjnej "Narew".
Cytat dnia: Przemówienie Stefana Starzyńskiego, 14 września 1939, Warszawa:
"Warszawa daje dowód wielkiego charakteru. Do wspaniałych wspomnień przeszłości dodajmy dzisiejszy czyn czyn obrony Warszawy."
  15.IX.1939:
Warszawa: Adolf Hitler wizytuje przedpole Pragi w związku z okrążeniem Warszawy od strony wschodniej. Z wieży kościoła w Glinkach obserwuje walczącą Warszawę. O godz. 10.00 Stefan Starzyński bierze udział w uroczystości zaprzysiężenia II Batalionu Ochotniczego Obrony Warszawy. Polskie Radio Wilno podaje treść odezwy prezydenta Wilna i Rady Miejskiej do walczącej ludności Warszawy. Gazeta "Dobry Wieczór! Kurier Czerwony" informuje o zniszczeniu sześciu warszawskich kościołów - Matki Boskiej Różańcowej na Nowym Bródnie, Matki Boskiej Zwycięskiej na Kamionku, kaplicy Palotynów przy ul. Grochowskiej, kościoła św. Floriana na Pradze, św. Piotra i Pawła na Koszykach, św. Jakuba na Ochocie. Popołudniu ogień nieprzyjacielski trafia w Dworzec Główny oraz zabudowania ulicy Złotej, Chmielnej i Sosnowej. Ponownie funkcjonuje kino Napoleon, wyświetlające dwa seanse dziennie.
Polska i świat: Rozgrywa się bitwa pod Jaworowem, między wycofującymi się do Lwowa oddziałami Armii "Małopolska", a SS-Standarte Germania.
Cytat dnia: Odezwa prezydenta Wilna Wiktora Maleszewskiego i Rady Miejskiej, do walczącej ludności Warszawy, 15 września 1939, Wilno:
"Obywatele m. Warszawy! Wasza mężna decyzja obrony stolicy, Wasze bohaterskie walki z najeźdźcą i postawa godna podziwu w tak ciężkich chwilach - spotykają się u nas z wielką czcią i uznaniem. (...) Cześć wszystkim mieszkańcom Warszawy, którzy nie ulękli się ataku wroga."
  16.IX.1939:
Warszawa: Wojska niemieckie zamykają pierścień okrążenia wokół Warszawy. 21. Warszawski pułk piechoty "Dzieci Warszawy", odpiera nacierającego wzdłuż ul. Grochowskiej nieprzyjaciela, biorąc jeńców. Samoloty niemieckie zrzucają nad miastem ulotki nawołujące do poddania się w ciągu 12 godzin, zapowiadają potraktowanie całej Warszawy jako terenu walki. Na skrzyżowaniu Grochowskiej i Podskarbińskiej pojawiają się niemieccy parlamentariusze, przekazując dowódcy obrony Warszawy, żądanie kapitulacji od dowódcy niemieckiego. Gen. Rómmel odmawia przyjęcia parlamentariuszy. Dziekan korpusu dyplomatycznego zwraca się do generała Rómmla z postulatem nawiązania kontaktu z Niemcami, w sprawie ewakuacji z Warszawy cudzoziemców. Dowódca Armii "Warszawa" wyraża zgodę. Prasa publikuje odezwę dowódcy Armii "Warszawa" gen. dyw. Juliusza Rómmla w sprawie rozkazu obrony Warszawy, wydanego przez Naczelnego Wodza. Jednocześnie w całym mieście pojawiają się plakaty w tej sprawie. Komisarz cywilny Stefan Starzyński powołuje delegatów dla poszczególnych dzielnic, ogranicza spożycie w restauracjach, wprowadzając menu, składające się z zupy i jednego dania. Prasa nawołuje do ograniczenia spożycia w związku z trudnościami aprowizacyjnymi. Pomiędzy placem Zbawiciela, a Teatralnym ponownie kursują autobusy. Huraganowy ostrzał niemieckiej artylerii nie ustaje. Wznieca pożary na ul. Złotej, Siennej, Chmielnej, Nowym Świecie, na terenie szpitala PCK, w gmachu gimnazjum Reja, Dworcu Głównym. Od godz. 19.00 do późnej nocy straż ogniowa gasi płomienie na terenie elektrowni.
Polska i świat: Milkną radiostacje Polskiego Radia w Wilnie i Baranowiczach, nadaje jeszcze Warszawa II i Lwów.
Cytat dnia: Niemiecka ulotka zrzucana nad Warszawą, nawołująca do kapitulacji, 16 września 1939, Warszawa:
"Mieszkańcy Warszawy! Rząd Wasz uczynił miasto terenem walk i pozbawił je charakteru miasta otwartego. Zostały (...) stosownie do rozkazów Führera - zbombardowane tylko dzielnice miejskie ważne ze względów wojskowych."  
  17.IX.1939:
Warszawa:
Polska i świat: Po godzinie 4.00 rozpoczyna się sowiecka ofensywa na Polskę. Armia Czerwona przekracza na całej długości granicę polsko-radziecką. Do walki z nią staje 25 batalionów polskiego Korpusu Ochrony Pogranicza. O godz. 16.00 Wódz Naczelny Edward śmigły-Rydz wydaje rozkaz wycofania się na Rumunię oraz unikania walki z Sowietami, poza obroną konieczną. W Kutach odbywa się ostatnie posiedzenie polskiego rządu z udziałem Prezydenta, który wydaje orędzie do narodu. Wieczorem rząd i Prezydent ewakuują się do Rumunii.
Cytat dnia:
  18.IX.1939:
Warszawa:
Polska i świat: Tuż po północy Polskę opuszcza Naczelny Wódz Marszałek Śmigły-Rydz. Władze rumuńskie żądają, od polskiego rządu i wojska, podpisania deklaracji zrzekającej się wszystkich uprawnień konstytucyjnych, politycznych i administracyjnych. Minister Józef Beck żądanie odrzuca.
Cytat dnia: 
  19.IX.1939:
Warszawa:
Polska i świat: Dogasają walki nad Bzurą, toczące się od 9 września. Kapitulują odziały broniące Kępy Oksywskiej na Pomorzu - dowódca Lądowej Obrony Wybrzeża płk. Stanisław Dąbek popełnia samobójstwo. Armia Czerwona zajmuje Wilno. Pojedyncze oddziały Wojska Polskiego na terenie kraju otoczone zostają przez oddziały niemieckie i sowieckie. Wbrew wcześniejszym deklaracją i zapowiedzią udzielenia gościny i prawa przejazdu, władze polskie zostają internowane w Rumunii.
Cytat dnia: 
  20.IX.1939:
Warszawa:
Polska i świat: Do niewoli trafia gen. Władysław Bortnowski wraz z żołnierzami rozbitej pod Bzurą Armii "Pomorze". W okolicach Tomaszowa Lubelskiego poddają się oddziały Armii "Lublin" i resztki Armii "Kraków". Wehrmacht zajmuje Białystok, Armia Czerwona bierze Włodzimierz Wołyński. Wbrew zawartym z gen. Mieczysławem Smorawińskim umowom, Polacy trafiają do niewoli sowieckiej. Rozpoczyna się dwudniowa obrona Grodna przed Sowietami.
Cytat dnia:  
  21.IX.1939:
Warszawa:
Polska i świat: W Berlinie podpisane zostaje porozumienie niemiecko-sowieckie, dot. zajęcia terenów do linii wytyczonej przez tajny załącznik paktu Ribbentrop-Mołotow. W Paryżu ustanowiony zostaje akt wykonawczy do umowy z 9 września o organizacji polskich sił zbrojnych na terytorium Francji.
Cytat dnia:  
  22.IX.1939:
Warszawa: Z rejonu Palmir próbuje bezskutecznie przebić się do Warszawy Grupa Operacyjna "Wschód" gen. bryg. Mikołaja Bołtucia z Armii "Pomorze". Po kilkugodzinnym boju pod Łomiankami gen. Bołtuć ginie w walce wraz z oficerami i żołnierzami z różnych pułków. Zażarte walki toczą się w rejonie Grochowa i Saskiej Kępy oraz na ul. Puławskiej. Tego dnia Niemcy kierują silny ostrzał artyleryjski na Żoliborz, Marymont, Wolę i Ochotę. Pociski padają także w Alejach Jerozolimskich, na Nowym Świecie i Marszałkowskiej. Płonie Cytadela. Z Pola Mokotowskiego wylatuje na rozkaz gen. Rómmla samolot pilotowany przez ppłk. pilota Mateusza Iżyckiego, z zadaniem dostarczenia Naczelnemu Wodzowi meldunku o sytuacji Warszawy i żądania decyzji w sprawie dalszej obrony miasta.
Polska i świat: Załamuje się obrona Grodna - do miasta wkraczają oddziały Armii Czerwonej. Po uroczystej defiladzie wojsk niemieckich i sowieckich w Brześciu, Niemcy przekazują władzę w mieście Sowietom. Oblegany od 12 września przez Niemców, a od 18 września także przez siły sowieckie, Lwów kapituluje. Polscy obrońcy miasta pod dowództwem gen. Władysława Langnera, dostają się do niewoli sowieckiej.
Cytat dnia: "Kurier Poranny", 22 września 1939, Warszawa:
"Znów całą noc bombardowano nasze miasto, znów mieliśmy ofiary wśród ludności cywilnej (...) Przy bombardowaniu, gdy jeden ze szpitali wywiesił chorągiew Czerwonego Krzyża, za chwilę został obrzucony gradem pocisków." 
  23.IX.1939:
Warszawa: Począwszy od nocy z 22 na 23 września ogień niemiecki przybiera wielkie nasilenie. Bomby lotnicze niszczą setki domów, zabijają tłumy, w tym rannych z ostrzeliwanych szpitali. Pogotowie, straż ogniowa i Straż Obywatelska wykazują się wielkim poświęceniem i odwagą. Po godz. 15.00 bomby spadają na elektrownię na Powiślu, odcinając całe miasto od prądu. Załoga podejmuje próby uruchomienia agregatorów awaryjnych, lecz całe miasto tonie w ciemnościach, rozświetlone jedynie łuną pożarów. Prezydent Stefan Starzyński w ostatnich godzinach działania rozgłośni Warszawa II, wygłasza ostatnie przemówienie do mieszkańców Stolicy: "Chciałem, by Warszawa była wielka. Wierzyłem, że wielką będzie. Ja i moi współpracownicy kreśliliśmy plany, robiliśmy szkice wielkiej Warszawy przyszłości. I Warszawa jest wielka. Prędzej to nastąpiło, niż przypuszczano. Nie za lat pięćdziesiąt, nie za sto lat, lecz dziś widzę wielką Warszawę. Gdy teraz do Was mówię, widzę ją przez okna w całej wielkości i chwale, otoczoną kłębami dymu, rozczerwienioną płomieniami ognia, wspaniałą, niezniszczalną, wielką, walczącą Warszawę. I choć tam, gdzie miały być wspaniałe sierocińce, gruzy leżą, choć tam gdzie miały być parki, dziś są barykady gęsto trupami pokryte, choć płoną nasze biblioteki, choć palą się szpitale - nie za lat pięćdziesiąt, nie za sto, lecz dziś Warszawa broniąca honoru Polski jest u szczytu swej wielkości i sławy."
Polska i świat: Pod Krasnobrodem - okolice Zamościa, Nowogródzka Brygada Kawalerii walczy z niemiecką 8 Dywizją Piechoty. Jedną z ostatnich bitew kawalerii w wojnie obronnej Polski, wygrywają Polacy.
Cytat dnia: Władysław Szpilman, 23 września 1939, Warszawa:
"Po zmierzchu wychyliłem się z okna. Jasna od ognia ulica była pusta i rozbrzmiewało w niej od czasu do czasu echo eksplozji. Z lewej strony płonęła Marszałkowska, za mną Królewska i plac Grzybowski, na wprost zaś ulica Sienna. Ciężkie krwistoczerwone dymy ciągnęły się nad domami."
  24.IX.1939:
Warszawa: Warszawa przeżywa jeden z najcięższych dni swej obrony. Ostrzał artylerii niemieckiej nie ustaje, przysparza cierpień ludności Śródmieścia, Ochoty i Mokotowa. Płonie część zabudowań Politechniki, pałac Krasińskich, gmach Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych w Alejach Ujazdowskich. Ubiegłej nocy spalił się Teatr Wielki. W skutek uszkodzenia Filtrów ustaje w ciągu dnia dopływ wody, Warszawa pozbawiona jest także prądu. Stefan Starzyński otrzymuje z rąk dowódcy Armii "Warszawa" gen. Juliusza Rómmla, Order Virtuti Militari V klasy. Dyspozycje ratusza w związku z unieruchomieniem telefonów, rozsyłane są przez gońców rowerowych i pieszych. Prasa podaje informację o oficjalnej cenie mięsa końskiego - do 40 groszy za kilogram w hurcie i do 70 groszy za kilogram w detalu. "Express Poranny" publikuje reportaż swego wysłannika z wolskiego odcinka frontu. Nad miastem Niemcy zrzucają ulotki, nawołujące do kapitulacji i grożące zbiorową odpowiedzialnością w przypadku dalszego stawiania oporu.
Polska i świat: W Rumunii Prezydent Rzeczypospolitej Ignacy Mościcki, nie mogąc, w związku z internowaniem, pełnić swego urzędu, mianuje swoim następcą dotychczasowego ambasadora Polski we Włoszech - gen. Bolesława Wieniawę-Długoszowskiego. Antypiłsudczykowska opozycja i władze francuskie odmawiają uznania tej decyzji.
Cytat dnia: "Kurier Warszawski", 24 września 1939, Warszawa:
"Wykładnikiem tego, co Warszawa myśli i czuje, są codzienne przemówienia prezydenta Starzyńskiego, które nabierają cech dokumentów historycznych, gdyż służą ludności Warszawy ku pokrzepieniu serc, a przyszłym pokoleniom świecić będą jako przykład uroczystej woli narodu i wielkiej mowy patriotyzmu."   
  25.IX.1939:
Warszawa:
Polska i świat:
Cytat dnia:
  26.IX.1939:
Warszawa:
Polska i świat:
Cytat dnia: 
  27.IX.1939:
Warszawa:
Polska i świat:
Cytat dnia: 
  28.IX.1939:
Warszawa: Zastępca generała Rómmla - dowódcy Armii "Warszawa", gen. Tadeusz Kutrzeba oraz niemiecki gen. Johannes Blaskowitz podpisują o godz. 13.00 umowę kapitulacyjną. Rokowania odbywają się na terenie fabryki "Skoda" na Rakowcu. Ewakuacja 120-140 tys. polskich obrońców miasta ma nastąpić do 30 września, wszyscy trafią do niemieckiej niewoli. Prezydent Stefan Starzyński wydaje do mieszkańców Warszawy i Jej obrońców odezwę "Obywatele!". "Kurier Warszawski" publikuje artykuł "Odbudujemy jeszcze stolicę".
Polska i świat: W Moskwie podpisany zostaje sowiecko-niemiecki układ o przyjaźni i granicach oraz inne tajne dokumenty, dokonujące korekty w rozgraniczeniu stref zajętych przez obu okupantów. Nowa linia demarkacyjna biegnie na linii Pisy-Narwi, Bugu, Wisłoki i Sanu. Od godz. 7.30 w Modlinie trwa zawieszenie broni.
Cytat dnia: Radio Paryż, 28 września 1939, Paryż:
"Opór Warszawy skończony. (...) Cała prasa świata pochyla się w hołdzie wobec taj heroicznej obrony. Koniec jej niewątpliwie bolesny, ale stanowi on preludium do całkowitego wyzwolenia Polski. Obrona Warszawy jest zarazem przykładem tej wojny."


29.IX-31.XII.1939

1940
Styczeń
Luty
Marzec
Kwiecień
Maj
Czerwiec
Lipiec
Sierpień
Wrzesień
Październik
Listopad
Grudzień 

1941
Styczeń
Luty
Marzec
Kwiecień
Maj
Czerwiec
Lipiec
Sierpień
Wrzesień
Październik
Listopad
Grudzień 

1942
Styczeń
Luty
Marzec
Kwiecień
Maj
Czerwiec
Lipiec
Sierpień
Wrzesień
Październik
Listopad
Grudzień 

1943
Styczeń
Luty
Marzec
Kwiecień
Maj
Czerwiec
Lipiec
Sierpień
Wrzesień
Październik
Listopad
Grudzień 

1.I-31.VII.1944
Styczeń
Luty
Marzec
Kwiecień
Maj
Czerwiec
Lipiec

© Copyright Mateusz Szczepaniak · naszaStolica.waw.pl · Kalendarium · | O mnie, o stronie | Kontakt | Sąsiedzi | Źródła |