Od czasu kapitulacji Powstania Warszawskiego 3 października 1944, do 17 stycznia 1945, czyli chwili wyzwolenia miasta od terroru hitlerowskiego, w ruinach Warszawy z narażeniem życia, koczowało ok. tysiąca osób. Nadano im przydomek "robinsonowie warszawscy". Na strychach lub w piwnicach ocalałych domów, kryli się zarówno pojedynczy śmiałkowie, jak również całe grupy uciekinierów. Żyli w ekstremalnych warunkach, pozbawieni wody i żywności, w strachu przed wykryciem. Najwięcej - 37 osób, ukrywało się w piwnicach domu przy ulicy Siennej. Najsłynniejszym spośród warszawskich robinsonów był pianista Władysław Szpilman. Znalazł schronienie w domu przy Al. Niepodległości 227/233 róg ul. Filtrowej, w którym wcześniej zastał wybuch powstania. Od 16 listopada 1944 do 17 stycznia 1945 przebywał na strychu domu przy ul. Sędziowskiej 2, w którym pomógł mu się ukryć i dostarczał jedzenie, niemiecki oficer - kapitan Wilm Hosenfeld.

W styczniu 1945 roku Polskę obiegła wiadomość o wkroczeniu I Armii WP do lewobrzeżnej Warszawy. Wkrótce, w nadwiślańskie gruzowisko wkroczyli pierwsi ludzie. Wędrowali między zgliszczami i hałdami gruzu, aby dotrzeć do ruin swych domów. Wspinali się po gruzowiskach, niczym po górskich szczytach, nie bacząc na grożące niebezpieczeństwo - zarówno młodzi, jak starzy, kobiety i dzieci. Przemierzali setki kilometrów, by rozpocząć życie na nowo - zamieszkać w zgliszczach i ruinach, które kiedyś były Warszawą. "Jak za pradawnych lat, ogień i dym zwiastowały obecność człowieka"  - stwierdził niegdyś, narrator filmu dokumentalnego o czasach odbudowy. To właściwe porównanie, które pobudza wyobraźnię. Nie było kropli wody, iskry ognia, często dachu nad głową, a jednak do Warszawy powracali ludzie. Z walizami, tobołami i workami na plecach, wypełnionymi resztkami rzeczy osobistych, wracali do ukochanego miasta, z nadzieją, że odnajdą dawny dom i pokiereszowany dobytek. Do Warszawy powracali byli więźniowie hitlerowskich obozów, żołnierze Armii Krajowej, których niebawem czekały przesłuchania i stalinowskie więzienie.

W lutym 1945 roku liczba mieszkańców Warszawy wynosiła 174 tys., w marcu 241 tys., a dwa miesiące później już 366 tysięcy. W bardzo krótkim czasie Warszawa ożyła - często mówi się - zmartwychwstała. Stało się to dzięki niezłomnej woli Jej mieszkańców, których życzeniem była odbudowa miasta. Przecież, już Szekspir pytał: "Czym byłoby miasto, gdyby nie ludzie?". Na podstawie prezentowanych obok fotografii, odpowiedź nasuwa się sama - nie byłoby miasta.

Ogrom zniszczeń wojennych Warszawy jest trudny do wyobrażenia. 20 milionów sześciennych gruzu, zalegającego ulice, to martwa liczba. Poznajmy wspomnienia ludzi, którzy odważyli się wrócić do Warszawy w 1945 roku.

Generał Stanisław Nałęcz-Komornicki (1924-10.IV.2010) - żołnierz AK, uczestnik Powstania Warszawskiego, od jesieni 1944 r. oficer I Armii LWP, powrócił do rodzinnego miasta w 1945 r. Po latach, wspominał wędrówkę wśród ruin:

"Ta cisza była inna. Martwota i pustka dopełniły dzieła zniszczenia. Śnieg białymi płatami leżał na hałdach gruzu, na olbrzymich niewypałach bomb. Woń spalenizny i odór rozkładających się ciał unosił się nad Rynkiem. Każde stąpnięcie odbijało się echem, każda obsuwająca się pod nogami cegła - łoskotem. Słyszałem własny oddech, gdy nie zważając na miny przedzierałem się przez bezdroże gruzów w kierunku Freta. Nie było tu żadnych napisów ostrzegawczych, nie było śladu ludzkiej stopy tylko ten przysypany śniegiem kurhan bezładnie rzuconych starych gotyckich cegieł i strzaskanych kamiennych portali. Na Żoliborzu gruzów było mniej. Niemcy poprzestali tu na spaleniu budynków. Przeszedłem przez pusty i wymarły plac Inwalidów. Mój dom na Krasińskiego 8 był doszczętnie wypalony i rozbity przez artylerię. Tuż obok olbrzymi lej od bomby, a na jego dnie przysypane śniegiem miniaturowe jeziorko. W parku u podnóża g6ry czerniały spod śniegu krzyże. Przebiegłem wśród nich, czytając z biciem serca znajome nazwiska. Tu kolega szkolny, tu sąsiadka z naszego domu, profesor gimnazjalny. Czyżby... Matka? (...)

Brama nie była zamknięta i stojąc przed domem widziało się skrawek pogrążonego w wieczornym półmroku podwórza. Dom wydawał się jakiś niższy, wierzch jego fasady sterczał na tle wieczornego nieba jak postrzępiona grań skalnego urwiska. Tu i ówdzie jak wielkie liszaje trzymały się jeszcze płaty tynku i resztki gipsowych sztukaterii. Nad samym sklepieniem wystawały z muru żelazne kroksztyny nieistniejącego balkonu. Zastanawiałem się, jak wyglądał ten dom dawniej. Powinienem był to przecież pamiętać. Podniosłem podróżny pakunek i wolno zagłębiłem się w mrok bramy. Było pusto i zalatywało spalenizną. Wąska ścieżka wiła się skrajem podwórza okrążając wysoką hałdę gruzu spiętrzoną w miejscu gdzie powinna być oficyna. Klatka schodowa była ciemna. Dopiero kiedy postawiłem stopę na pierwszym stopniu starych wydeptanych schodów, skrzypnęły znajomie. Każde nowe skrzypnięcie potęgowało wzruszenie. Kiedy stanąłem przed starymi, odrapanymi drzwiami serce biło mi tak mocno, że jego uderzenia sprawiały mi wprost fizyczny ból. Ciemny korytarzyk i znów drzwi; kiedy je pchnąłem powiało chłodem. Pod stopami wyczułem gruz a przede mną otwierała się przepaść. Wróciłem do ciemnej sieni i po omacku odnalazłem drugie drzwi, które kiedyś prowadziły do kuchni. Otworzyłem je. W twarz uderzył ciepły powiew. Na ścianie drgał odblask ognia palącego się na kominie. Przy stole dostrzegłem kilka postaci. Był moment, że wszyscy zastygli w bezruchu. Nie widziałem twarzy. W nikłym świetle srebrzyły się tylko bardzo siwe włosy i była cisza tak wielka, że aż przerażająca. W tej ciszy usłyszałem nagle szloch i jedno jedyne słowo - własne imię wypowiedziane ustami mojej matki. Wróciłem!

Od tamtych czasów minęło już tyle lat i kiedy jadąc mostem Poniatowskiego widzę odbijające się w Wiśle tysiące warszawskich świateł, zawsze ogarnia mnie wzruszenie. Pamiętam ten dzień 1 września 1939 r. kiedy światła Warszawy nagle zgasły. Wszystkie jednocześnie. Warszawę spowiły cmentarne mroki. A potem po jednym zaczęły się znów zapalać. Ilu lat trzeba było, by zapłonęło ich tyle."

Andrzej Kaniecki - dowódca plutonu dowodzenia w 1 pułku artylerii lekkiej, znalazł się w gruzach Warszawy, tuż po Jej wyzwoleniu. Wystarczyło kilka godzin obecności w mieście i obserwacja, powracającej do rodzinnego miasta ludności, by mógł stwierdzić, że "tego miasta nie da się zniszczyć".