Pomysł organizacji w Warszawie Powszechnej Wystawy Krajowej w 1944 roku, na cześć 25 rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, zrodził się w czasie krótkich rządów w Stolicy (od 2 marca do 28 czerwca 1934), późniejszego premiera - Mariana Zyndram-Kościałkowskiego. Wcześniej, w 1904 roku pojawiła się już myśl zorganizowania na terenie Saskiej Kępy wystawy krajowej, która szybko przerodziła się w marzenie o światowej randze imprezy. Z planów nic nie wyszło, chociaż w 1925 roku architekt Antoni Jawornicki przedstawił kompletny projekt terenów wystawienniczych, a magistrat podtrzymywał wydaną w 1919 roku decyzję o lokalizacji inwestycji na prawym brzegu Wisły.

Wystawa światowa

Do pomysłu idei powrócono w czasie kampanii wyborczej do samorządu Warszawy, kiedy w końcu kwietnia 1934 roku, pomysłem wystawy w 1944 roku zajęła się Rada Grodzka Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, kierująca akcją wyborczą partii w Warszawie. Przewodniczącym rady był Stefan Starzyński, przyszły komisaryczny prezydent Warszawy - do roku 1933 poseł na Sejm i wiceprezes Banku Gospodarstwa Krajowego. Na posiedzeniu rady, architekci Adolf Dygat i Czesław Przybylski wygłosili referaty, w których zapoznali członków BBWR z ideą organizacji wystawy światowej w 1943 roku. Sugerowali powiązanie tych planów z potrzebą modernizacji Śródmieścia i Pragi. Dlatego opowiedzieli się za realizacją projektu wybitnego architekta, Juliusza Nagórskiego, którego projekt zrywał z koncepcjami przedstawianymi w poprzednich latach. Zaproponował rozszerzyć teren wystawy poza Saską Kępę, aby zintegrować dzielnice lewego i prawego brzegu Wisły, a tym samym ożywić rzekę i przyciągnąć warszawiaków na nadwiślańskie bulwary. Nagórski rozmieścił pawilony wystawiennicze na 14 hektarach Wybrzeża Kościuszkowskiego, od Zamku do ul. Dobrej oraz na praskim brzegu - na 23 hektarach portu praskiego, 38 ha między linią średnicową, a Mostem Poniatowskiego, 35 ha na Saskiej Kępie oraz w pobliskim parku Skaryszewskim. Właśnie tu, w granicach al. Zielenieckiej, al. Poniatowskiego, linii średnicowej oraz nabrzeży Wisły, ulokował główne obiekty wystawy. Należy podkreślić, że projekt terenów wystawowych na Pradze to nie tylko pawilony, lecz także monumentalne gmachy - Pałac Sztuki oraz Muzeum Przemysłu i Techniki nad Wisłą.

Cały teren wystawy miał zostać podzielony tematycznie - od strony portu praskiego przewidziano przemysł ciężki, lotniczy i samochodowy, na Saskiej Kępie wystawę rolną, podnóże Zamku Królewskiego przeznaczono pod teren rekreacyjny z winiarniami i gospodami, a w Parku Praskim planowano postawić wesołe miasteczko. Planowano budowę grupy hoteli na lewym brzegu, dworzec osobowy na linii średnicowej [1] oraz pływające wyspy na rzece. Sercem wystawy na Pradze miał być gwiaździsty plac, z którego wytyczono aleje we wszystkich kierunkach - do placu u zbiegu al. Poniatowskiego i al. Zielenieckiej, do parku Skaryszewskiego, w stronę placu u zbiegu Targowej i Grochowskiej, do dworca kolejowego oraz w stronę bulwarów nadwiślańskich. Wokół reprezentacyjnego placu zaplanowano wysokościowce, podobnie jak na placu u zbiegu al. Zielenieckiej i pasażu w stronę parku Skaryszewskiego. Jednak całą koncepcję miała zdominować Wieża Niepodległości, mierząca blisko 200 metrów. Zlokalizowana w miejscy dzisiejszego ronda Waszyngtona, miała m.in. pełnić funkcję wieży radiowej. Jej charakterystyczna sylwetka, podobna do Pałacu Kultury i Nauki, została umieszczona na makiecie wystawy "Warszawa przyszłości" z 1936 roku, która zapoznała warszawiaków m.in. z ideą terenów wystawowych. Obok prezentujemy fotografię, na której prezydent Warszawy Stefan Starzyński objaśnia projekt prezydentowi RP Ignacemu Mościckiemu przed ową makietą. Prezydent trzyma wskaźnik, pod którym widać sylwetę wysokościowca. Jest dobrze widoczna także na dołączonej ilustracji z 1934 roku.

Powszechna Wystawa Krajowa

Stefan Starzyński został komisarycznym prezydentem miasta 2 sierpnia 1934 roku. Zafascynowany projektem, dążył do jego realizacji, chociaż rozmach projektu nie dawał nadziei na realizację wszystkich zamierzeń. W efekcie, w 1938 roku architekt przekształcił projekt wystawy światowej w koncepcję przygotowaną z myślą o wystawie krajowej na rok 1944, czyniąc go bardziej realnym. Główne wejścia na teren wystawy poprowadził od strony planowanych placów - u zbiegu al. Poniatowskiego i al. Zielenieckiej oraz Targowej i Grochowskiej. Zniknęły planowane wieże, których miejsce zajęły dwa obeliski - nad Wisłą i przy ul. Targowej. Zmieniło się rozplanowanie alejek, ponieważ wprowadzono zabudowę o mniejszej skali. W związku z przebudową i dwukrotnym poszerzeniem al. Zielenieckiej, planowano połączyć PWK z parkiem Skaryszewskim za pośrednictwem dwóch tuneli pod arterią. Prezydent podkreślał, że lokalizacja wystawy na Pradze wynika z inicjatywy Nagórskiego. Głównym atutem było świetne skomunikowanie tego terenu ze Śródmieściem, za sprawą przebiegającej linii średnicowej oraz Mostu Poniatowskiego. Dojazd do terenów wystawowych miał ułatwić ponadto rozbudowany Wał Miedzeszyński oraz most im. Marszałka J. Piłsudskiego, na wysokości ul. Karowej. Dwupoziomowa przeprawa miała stanowić arterię komunikacyjną, łączącą Pragę z Wolą, za pośrednictwem tunelu, prowadzącego od skarpy do placu Żelaznej Bramy. Już w 1934 roku magistrat i SARP przeprowadzili konkurs architektoniczny, w którym zwyciężył projekt Kazimierza Tołłoczki i Jana Kukulskiego [2]. Rozpoczęcie budowy trasy planowano na rok 1941. Rozpatrywano także możliwość przerzucenia przez Wisłę tymczasowej przeprawy na wysokości Tamki. Komunikację między wystawą, a planowanymi terenami sportowymi na Siekierkach, miała umożliwić tania komunikacja motorowa na rzece.

W odczycie wygłoszonym 10 kwietnia 1938 roku, prezydent Warszawy stwierdził, że Powszechna Wystawa Krajowa z okazji 25-lecia odzyskania niepodległości w 1944 roku, będzie trzecim po Dzielnicy Marszałka Józefa Piłsudskiego i Stadionie Olimpijskim na Siekierkach impulsem rozwoju Stolicy. PWK miała być tymczasowa, aby uwolnić teren pod większą edycję imprezy o randze światowej - być może wg wielkiego projektu z 1934 roku. 25 listopada 1938 r. Rada Ministrów oficjalnie zadecydowała o zorganizowaniu PWK i powołała Komitet Organizacyjny wystawy pod przewodnictwem prezydenta Starzyńskiego. W ostatnim sprawozdaniu komitetu przed wojną, prezydent pisał:

"Powierzenie urządzenia Wystawy Warszawie, stolicy kraju, ma ogromne i symboliczne znaczenie dla całego Państwa. Geografia Warszawy, położenie w centrum kraju na przecięciu szlaków komunikacyjnych, predestynuje Warszawę do tej roli, a do tego trzeba dodać, że jadące na Wystawę liczne rzesze Polaków z kraju i zagranicy będą gośćmi Stolicy Państwa, zapoznając się z nią często po raz pierwszy w życiu. Dla wychowania obywatelskiego, dla młodzieży odległych miast i wsi ma to ogromne przecież znaczenie. Wystawa przyczyni się do przyspieszenia tempa rozbudowy Warszawy."

Architekci i władze miasta, pracujący wspólnie nad rozwojem i przebudową Warszawy, pokładali wielkie nadzieje w wystawie. Niestety, prace przygotowawcze przerwał wybuch II wojny światowej, a rok 1944 okazał się dla Warszawy tragiczną datą zniszczenia i przekreślenia wysiłków minionych pokoleń. Dzisiaj, w miejscu terenów wystawienniczych zbudowano Stadion Narodowy - nową wizytówkę stolicy III Rzeczypospolitej, która w pewien sposób nawiązuje do przedwojennego projektu. Ostatnią pamiątką po tamtej koncepcji są międzynarodowe nazwy ulic na Saskiej Kępie, które miały przyjaźnie przywitać gości wystawy światowej.